Raboresearch: Warmte- en koudeopslag wordt stille motor achter toekomstbestendige warmtenetten

De warmtetransitie versnelt, en daarmee groeit de rol van warmte‑ en koudenetten in zowel de gebouwde omgeving als de glastuinbouw. Nieuwe netten worden gebouwd, bestaande worden verduurzaamd, en overal klinkt dezelfde vraag: hoe houden we vraag en aanbod in balans als fossiele bronnen verdwijnen? Raboresearch heeft daarom in een artikel laten zien waarom opslag dé onmisbare schakel wordt in een systeem dat steeds meer draait op hernieuwbare bronnen.

Waarom opslag onmisbaar wordt

De warmtevraag schommelt voortdurend. ’s Winters is de vraag hoog, ’s zomers juist laag. Binnen een etmaal kennen we pieken in de ochtend en avond, terwijl tapwatergebruik over de dag varieert. Zolang fossiele bronnen het systeem voeden, is dit eenvoudig op te vangen: meer gas erin, meer warmte eruit.

Maar naarmate we overstappen op hernieuwbare bronnen – zoals geothermie, zonthermie, aquathermie en bodemenergie – wordt de balans lastiger. Het productiepatroon loopt simpelweg niet gelijk met de warmtevraag. Geothermie en bodemenergie leveren bijvoorbeeld stabiel, terwijl zonthermie haar piek juist in de zomer kent. Daardoor ontstaat een mismatch die alleen met opslag kan worden opgelost.

Warmte- en koudeopslag maakt het mogelijk om overschotten op te vangen op momenten dat bronnen veel produceren, en deze later in te zetten wanneer de vraag stijgt. Kortetermijnopslag helpt vooral bij dagelijkse fluctuaties. Seizoensopslag biedt uitkomst wanneer we warmte maanden willen bewaren. Beide samen verkleinen de afhankelijkheid van fossiele piekvoorzieningen en vergroten het aandeel hernieuwbare energie in het net.

Hoe opslag warmtesystemen versterkt

Door opslag slim in te zetten, kunnen warmtesystemen betrouwbaarder en efficiënter worden ingericht. Buffers voorkomen ongewenste belasting van de infrastructuur, zorgen voor betere benutting van hernieuwbare bronnen en verminderen slijtage van installaties. Ze maken het mogelijk om systemen compacter te dimensioneren, waardoor investeringskosten dalen en er minder netcapaciteit nodig is. Zeker in tijden van elektriciteitsnetcongestie is dat een belangrijke meerwaarde.

Nederland past opslag nu vooral toe in de vorm van buffervaten en warmtekoudeopslag in de bodem (WKO). Andere technieken zoals grote ondergrondse kuilopslag, hogetemperatuuropslag of thermische opslag in steen of beton staan nog aan het begin van grootschalige toepassing. Internationale voorbeelden – onder meer uit Denemarken en Duitsland – laten zien dat hier enorme potentie ligt om grote hoeveelheden duurzame warmte langdurig op te slaan.

Vergroting van deze opslagcapaciteit is cruciaal om hernieuwbare bronnen optimaal te benutten. CE Delft schat dat de totale opslagcapaciteit in warmtenetten richting 2050 kan verdrievoudigen. Hoewel dit relatief bescheiden blijft ten opzichte van de totale warmtevraag, kunnen deze buffers meerdere keren per jaar of zelfs per dag worden ingezet – waardoor de impact veel groter is dan de cijfers op het eerste gezicht suggereren.

Uitdagingen op de weg naar brede toepassing

De groei van warmte‑ en koudeopslag komt niet vanzelf. Ruimtelijke inpassing blijft lastig, vooral in stedelijke gebieden waar ruimte onder en boven de grond schaars is. Ook zijn vergunningsprocedures complex, zeker wanneer opslag dieper dan 500 meter gaat en onder de Mijnbouwwet valt. Daarnaast vragen veel technieken nog om verdere kostendaling en technologische ontwikkeling, vooral bij seizoensopslag op middelhoge en hoge temperatuur.

Financiering vormt een tweede hindernis. Opslagtechnieken zijn kapitaalintensief en het verdienmodel hangt af van lokale omstandigheden, het functioneren van bronnen en ontwikkelingen in de energiemarkt. Tegelijkertijd zien we dat projecten steeds vaker financiering weten te vinden, mede dankzij instrumenten zoals de Warmtenetten Investeringssubsidie (WIS).

Ook het maatschappelijk draagvlak speelt een rol. Zichtbare opslagen, boringen of bouwprojecten kunnen lokaal zorgen oproepen. Ervaringen uit Denemarken laten zien dat transparantie, participatie en het delen van voordelen met omwonenden cruciaal zijn om brede steun te krijgen.

Versnellen: leren, standaardiseren en doorontwikkelen

Energy Storage NL deelt de mening van Raboresearch dat warmte- en koudeopslag een steeds centralere rol gaan spelen in een toekomst zonder fossiele brandstoffen. Het is de stille motor achter flexibele, robuuste en duurzame warmtenetten. Dit beeld werd ook bevestigd in eerder research van ESNL samen Invest-NL naar de kosten en baten van warmteopslag bij warmtenetten.

Nederland beschikt over veel kennis en een sterke positie in bodemenergie, maar loopt achter in seizoensopslag. Om de potentie volledig te benutten, is volgens Raboresearch doorontwikkeling nodig op technologisch, organisatorisch en juridisch vlak. Duidelijke regelgeving, standaardisatie van projecten, verdere kostendaling en gebiedsregie in de ondergrond zijn hierbij belangrijke voorwaarden. Tegelijkertijd kunnen we veel leren van ons omringende landen die al grootschalige opslag toepassen.

Lees het gehele artikel van Raboresearch here.