Eerste Nederlandse Flexibility Needs Assessment: flexibiliteit cruciaal voor een betrouwbaar elektriciteitssysteem

De Nederlandse netbeheerders hebben voor het eerst een Flexibility Needs Assessment (FNA) opgesteld. Dit nieuwe Europese instrument brengt in kaart hoeveel flexibiliteit het elektriciteitssysteem in de toekomst nodig heeft en waar deze flexibiliteit nodig is. Het scenario waarop de FNA is gebaseerd, gaat uit van een groei van de Nederlandse batterijcapaciteit van circa 1,3 GW in 2025 naar 8,7 GW in 2030 en bijna 16 GW in 2035. Daarmee leveren batterijen de grootste bijdrage aan de groei van de beschikbare flexibiliteit in Nederland. Deze cijfers zijn scenarioaannames, geen vastgestelde doelstellingen. De analyse verwacht op nationaal niveau geen structurele flexibiliteitstekorten, mits de veronderstelde groei van batterijen en andere flexibiliteitsbronnen daadwerkelijk wordt gerealiseerd.

Wat is de Flexibility Needs Assessment?

De FNA is een nieuwe analyse die alle Europese lidstaten iedere twee jaar moeten uitvoeren op basis van Europese regelgeving. Het doel is om inzicht te geven in de toekomstige behoefte aan niet-fossiele flexibiliteit en overheden te ondersteunen bij het vaststellen van nationale doelstellingen hiervoor. In Nederland heeft TenneT de analyse uitgevoerd samen met de regionale netbeheerders, volgens een door de Europese toezichthouder ACER vastgestelde methodiek.

De FNA kijkt daarbij naar vier onderdelen:

• de flexibiliteitsbehoefte van het elektriciteitssysteem als geheel;
• de benodigde flexibiliteit in het hoogspanningsnet;
• de benodigde flexibiliteit in regionale distributienetten;
• marktbarrières die de ontwikkeling van flexibiliteit kunnen belemmeren.

Wat heeft de FNA onderzocht?

De analyse kijkt vooruit naar de jaren 2030 en 2035 en gebruikt hiervoor het scenario Verkenning Vertraagde Transitie (VVT) van Netbeheer Nederland. In dit scenario groeit de elektriciteitsvraag sterk door elektrificatie van woningen, mobiliteit en industrie, terwijl de productie van wind- en zonne-energie fors toeneemt.

De FNA onderzoekt welke rol verschillende flexibiliteitsopties kunnen spelen, waaronder:

• batterijopslag;
• vraagsturing (Demand Side Response);
• power-to-gas;
• power-to-heat;
• regelbaar vermogen;
• interconnecties met buurlanden.

Daarnaast is onderzocht welke flexibiliteit nodig is om voorspelfouten van vraag en aanbod op te vangen, hoe groot toekomstige netcongestieproblemen kunnen worden en waar in het elektriciteitsnet de grootste knelpunten ontstaan

Resultaten: meer flexibiliteit nodig, maar geen nationaal tekort

De FNA laat zien dat de behoefte aan flexibiliteit de komende jaren sterk toeneemt. Door de groei van wind- en zonne-energie ontstaan vaker momenten met grote overschotten en tekorten aan elektriciteit. Hierdoor wordt flexibiliteit essentieel om vraag en aanbod in balans te houden.

Batterijopslag speelt een belangrijke rol bij het invullen van deze groeiende behoefte. Batterijen vangen voorspelfouten op, absorberen overschotten aan zonne- en windenergie en leveren flexibiliteit op momenten dat de vraag naar elektriciteit hoog is. De in het scenario aangenomen groei van batterijcapaciteit is daarmee een belangrijke voorwaarde voor de onderstaande resultaten.

Elektriciteitssysteem als geheel

Op systeemniveau worden geen structurele flexibiliteitstekorten gevonden. In 2030 blijft na curtailment circa 85 TWh hernieuwbare elektriciteit beschikbaar voor gebruik, terwijl de doelstelling 81 TWh bedraagt. Voor 2035 blijft ongeveer 95% van de potentiële hernieuwbare productie beschikbaar, waarmee eveneens aan de gehanteerde doelstelling wordt voldaan. De studie concludeert daarmee dat voldoende flexibiliteit beschikbaar lijkt om de energietransitie mogelijk te maken.

Tegelijkertijd benadrukt de FNA dat deze conclusie afhankelijk is van de veronderstelde groei van onder meer batterijen, vraagsturing, Power-to-X en interconnectiecapaciteit. Wanneer deze flexibiliteitsbronnen minder snel worden gerealiseerd dan in het scenario is aangenomen, kunnen aanvullende flexibiliteitsbehoeften ontstaan.

Hoogspanningsnet

Hoewel er op systeemniveau geen structurele flexibiliteitstekorten worden gevonden, ontstaan er wel aanzienlijke flexibiliteitsbehoeften in het elektriciteitsnet. De grootste behoefte wordt gevonden in het hoogspanningsnet van TenneT. Vooral Zuid-Holland, Noord-Holland, Flevoland, Gelderland, Utrecht, Groningen, Drenthe en Overijssel springen eruit.

Volgens de onderzoekers zijn deze knelpunten vaak locatiegebonden, grootschalig en langdurig van aard. Daardoor zijn ze niet uitsluitend met flexibiliteit op te lossen. De FNA benadrukt daarom dat flexibiliteit en netuitbreiding elkaar aanvullen en beide nodig blijven.

Regionale netten

De regionale distributienetten laten eveneens een behoefte aan flexibiliteit zien, maar deze is aanzienlijk kleiner, lokaler en meer tijdsafhankelijk dan in het hoogspanningsnet. Juist voor deze knelpunten noemt de FNA oplossingen zoals batterijopslag, vraagsturing en congestiemanagement als geschikte instrumenten.

De studie laat bovendien zien dat de flexibiliteitsbehoefte in de regionale netten sterk afneemt naarmate geplande netuitbreidingen worden gerealiseerd. Veel van de knelpunten die in 2030 nog zichtbaar zijn, zijn in 2035 grotendeels opgelost.

Marktbarrières

Naast de technische analyse onderzocht de FNA ook welke belemmeringen de ontwikkeling van flexibiliteit in de weg staan. Daarbij worden drie belangrijke uitdagingen genoemd:

• regelgeving en IT-systemen voor het bundelen van flexibiliteit zijn nog onvoldoende ontwikkeld;
• investeringen vragen om voldoende netcapaciteit en voorspelbare inkomsten;
• risico’s en onzekerheden beperken de deelname van kleinere en geaggregeerde flexibiliteitsbronnen aan markten.

Volgens de studie is het wegnemen van deze barrières noodzakelijk om ervoor te zorgen dat de benodigde flexibiliteit daadwerkelijk beschikbaar komt. Daarbij wordt expliciet gewezen op de onzekerheden rond investeringen in batterijen en andere flexibiliteitsoplossingen.

Conclusie: flexibiliteit én netuitbreiding

De belangrijkste conclusie van de FNA is dat flexibiliteit een onmisbaar onderdeel wordt van het toekomstige elektriciteitssysteem. Tegelijkertijd bestaat er geen universele oplossing voor alle flexibiliteitsvraagstukken. Afhankelijk van locatie, type knelpunt en tijdsduur kunnen batterijen, vraagsturing, Power-to-X, interconnectie, regelbaar vermogen en netuitbreidingen allemaal een rol spelen. Het gaat volgens de onderzoekers daarom niet om flexibiliteit óf netuitbreiding, maar om flexibiliteit én netuitbreiding.

Eerste reactie ACM: investeringen en aanvullend beleid nodig

In een eerste reactie op de FNA benadrukt de Autoriteit Consument & Markt (ACM) dat nieuwe investeringen en aanvullend beleid nodig zijn om de komende tien jaar voldoende flexibiliteit in het elektriciteitssysteem te waarborgen. De netbeheerders rekenen in hun scenario op forse investeringen in flexibiliteit, vooral in grote batterijen. Volgens de ACM is echter onzeker of marktpartijen de veronderstelde groei van opslagcapaciteit daadwerkelijk zullen realiseren. De toezichthouder wijst erop dat zij al maatregelen heeft genomen om flexibel netgebruik te stimuleren, onder meer via tariefprikkels en nieuwe contractvormen voor grote batterijsystemen, maar dat verdere inzet nodig is.

Reactie Energy Storage NL

Energy Storage NL sluit zich aan bij de oproep van de ACM tot meer investeringen en aanvullend beleid voor flexibiliteit. De FNA bevestigt dat flexibiliteit een randvoorwaarde is geworden voor een betrouwbaar, betaalbaar en duurzaam elektriciteitssysteem. Voor Energy Storage NL onderstreept de veronderstelde groei van batterijcapaciteit dat batterijopslag zich ontwikkelt van een aanvullende technologie naar een essentieel onderdeel van het toekomstige energiesysteem.

De veronderstelde groei van batterijopslag in de FNA past bij de richting van het geactualiseerde Nationaal Plan Energiesysteem, dat uitgaat van 28 GW batterijvermogen in 2040. De FNA onderzoekt echter de jaren 2030 en 2035 en vormt daarmee geen rechtstreekse toets van de ambitie voor 2040. Voor Energy Storage NL onderstrepen beide het belang van beleid dat de verdere opschaling van batterijopslag daadwerkelijk mogelijk maakt.

Want deze groei komt niet vanzelf tot stand. Deze FNA gaat uit van het scenario Verkenning Vertraagde Transitie. De ambitie moet zijn om de energietransitie te versnellen, niet om verder achter te raken op dit al vertraagde scenario. Het realiseren van de veronderstelde groei van energieopslag is daarom geen vanzelfsprekendheid, maar een noodzakelijke opgave. Overheid, netbeheerders, ACM en marktpartijen moeten samen de belemmeringen rond netcapaciteit, regelgeving en de voorspelbaarheid van inkomsten wegnemen. Zo kan de benodigde flexibiliteit tijdig beschikbaar komen en de energietransitie ondersteunen in plaats van begrenzen.

Download de Flexibility Needs Assessment