Lokale seizoensbalans in woonwijken: Joule4Joule over warmte, elektriciteit en collectieve organisatie

Energy Storage NL participeert actief in kennis- en innovatieprojecten. Door betrokken te zijn bij onderzoeksprojecten kunnen we de meerwaarde van energieopslag inhoudelijk onderbouwen en becijferen. De resultaten zetten we in binnen én buiten ons netwerk, zodat ze direct bijdragen aan onze beleidsinzet. In dit interview spreken we met Simone Delić-Geerts, Senior Innovatiemanager bij Enexis over Joule4Joule. Als penvoerder werkt Enexis binnen dit samenwerkingsproject met acht partners aan lokale energieopslag in woonwijken. Vanuit haar rol als innovatiemanager is Simone nauw betrokken bij het project, dat onderzoekt hoe woonwijken lokaal opgewekte duurzame energie langdurig kunnen opslaan en benutten, op een netbewuste manier. Het project brengt warmte en elektriciteit samen en kijkt naast technologie ook naar collectieve organisatie, financiering en besluitvorming. Met negen partners en vier pilotlocaties werkt Joule4Joule aan praktische oplossingen voor seizoensbalans, een betere benutting van duurzame energie en een netbewuste inrichting van lokale energiesystemen.

Joule4Joule richt zich op lokale energieopslag in woonwijken. Welke uitdaging in het energiesysteem willen jullie met dit project aanpakken?

Joule4Joule onderzoekt hoe seizoensbalans in woonwijken kan worden gerealiseerd. Hoe kunnen we de overvloed aan duurzame energie van de zomer gebruiken om de tekorten in de winter op te vangen? Door energieoverschotten in de zomer om te zetten in warmte en langdurig op te slaan, kunnen woonwijken ook in de winter profiteren van lokaal opgewekte duurzame energie. Daarmee verkennen we een nieuw perspectief op energieopslag: niet gericht op uren of dagen, maar op weken en maanden. Daarnaast richten we ons niet op individuele eindgebruikers, maar op samenwerking tussen groepen kleinverbruikers. Dit helpt om duurzame energie beter te benutten en kan leiden tot een netbewustere oplossing.

Het idee klinkt logisch, maar vraagt om een fundamenteel andere inrichting van ons energiesysteem. We richten ons op drie innovaties: 1) langetermijnopslag, 2) de integratie van warmte en elektriciteit en 3) collectieve organisatie. De techniek is daarbij slechts een deel van de puzzel. Ook de organisatorische en bestuurlijke voorwaarden zijn belangrijk: wie investeert, wie eigenaar is, wie besluiten neemt en hoe kosten, baten en risico’s worden verdeeld. In Joule4Joule werken we met negen partners en vier pilotlocaties aan deze samenhangende vraagstukken. De pilotlocaties houden de ontwikkeling dicht bij de praktijk. Onze doelgroepen zijn gemeenten, woningcorporaties en energiegemeenschappen.

Joule4Joule staat open voor verschillende vormen van lokale energieopslag. Hoe verloopt het proces om een bepaalde vorm of combinatie van opslagtechnologieën te kiezen?

Opslag is cruciaal voor seizoensbalans, maar vormt niet het enige uitgangspunt. In Joule4Joule ontwerpen we een integraal wijkenergiesysteem waarin warmte en elektriciteit samenkomen. Vanuit dat systeem bepalen we welke vorm van opslag nodig en passend is. Dit is niet alleen een technische keuze, maar hangt ook sterk samen met de manier waarop we het energiesysteem in de wijk organiseren.

In Joule4Joule werken we met vier pilotlocaties, die uiteindelijk keuzes maken voor hun wijk. Het gaat niet om tijdelijke pilots, maar om echte woningen waarvoor een oplossing nodig is die nu realiseerbaar is. TNO en Zenmo ondersteunen deze keuzes met ontwerptools die zij binnen het project verder ontwikkelen. InvestNL en Energie Samen onderzoeken financieringsmodellen en contractvormen die de uitwisseling van energie mogelijk maken. Via energiedelen kan de lokale afstemming van vraag en aanbod binnen groepen kleinverbruikers op een nieuwe manier worden georganiseerd.

Vanwege de ambitie om seizoensbalans te realiseren, ligt de focus in Joule4Joule op langetermijnopslag. Daaronder verstaan we opslag die minimaal twee winterweken kan overbruggen. Volledige seizoensopslag is binnen de projectlooptijd niet noodzakelijk en naar verwachting niet haalbaar. Joule4Joule is technologieagnostisch: we adviseren over of onderzoeken geen specifieke technologie. Energy Storage NL ondersteunt ons bij het volgen van ontwikkelingen op het gebied van langetermijnopslag en de vertaling daarvan naar het project.

Waar staat het project momenteel en welke eerste inzichten of ervaringen hebben jullie inmiddels opgedaan?

Joule4Joule is gestart in april 2025 en loopt tot en met het eerste kwartaal van 2029. Het project wordt steeds relevanter door ontwikkelingen rond energiegemeenschappen, energieprijzen en netcongestie.

Inmiddels zijn de eerste pilotlocaties gemodelleerd en worden de ontwerptools verder ontwikkeld, zodat verschillende varianten kunnen worden gesimuleerd. Integraal ontwerpen blijkt uitdagend. Naast een warmtenet moeten bijvoorbeeld ook de buffer, zonne-energie en de toekomstige ontwikkeling van de hele wijk worden meegenomen. We zien ook dat bewoners beperkt zicht hebben op hun eigen verbruik. De koppeling leggen met iets wat drie straten verderop gebeurt, is daardoor eveneens uitdagend. Daarom moet een integraal ontwerp in de praktijk in behapbare stappen worden ontwikkeld. Anders lopen het ontwerpproces en de besluitvorming vast.

Daarnaast wordt steeds duidelijker dat er niet één standaardoplossing is, maar dat verschillende varianten mogelijk zijn. We werken daarom aan tools die inzicht geven in de keuzemogelijkheden, in plaats van één oplossing voor te schrijven. Dat geldt bijvoorbeeld voor eigendomsmodellen, vormen van energiedelen en de verdeling van zeggenschap, kosten, baten en risico’s. Zo’n afwegingskader biedt initiatiefnemers houvast om complexe keuzes stapsgewijs te maken en het traject voortvarend te doorlopen.

Wat kan het slimmer lokaal opslaan en benutten van energie betekenen voor bewoners, netbeheerders en het elektriciteitsnet?

Een van de aanleidingen voor Joule4Joule is de afschaffing van de salderingsregeling per 1 januari 2027. Het idee is dat bewoners met zonnepanelen hun overtollige zonnestroom kunnen ‘salderen’ naar een langetermijnbuffer, bijvoorbeeld via energiedelen binnen een energiegemeenschap. Daardoor kan de wijk mogelijk minder afhankelijk worden van externe factoren. Dat geldt voor de duurzaamheid en prijs van energie, maar ook voor het gebruik van centrale infrastructuur, zoals het elektriciteitsnet. Daarnaast kan collectieve organisatie bewoners ontzorgen, omdat zij niet alles individueel hoeven te regelen. Hoe het aanbod voor bewoners er precies uit komt te zien, werken we nog uit. Zo moet een afweging worden gemaakt tussen het behoud van individuele keuzevrijheid en het benutten van collectieve voordelen, en tussen vaste en dynamische prijzen.

De impact van zo’n decentraal systeem op het elektriciteitsnet vormt eveneens een belangrijk onderdeel van het project. We onderzoeken onder welke omstandigheden seizoensbalans in een woonwijk de druk op het elektriciteitsnet daadwerkelijk verlicht, hoeveel waarde dit kan opleveren en hoe langetermijnopslag het beste kan worden ingezet voor zowel de wijk als het elektriciteitsnet. Daarbij kijken we ook naar de afweging tussen het belang van de wijk en dat van het bredere energiesysteem.

Welke impact hoop je dat Joule4Joule uiteindelijk heeft op de ontwikkeling van lokale energieopslag in Nederland?

Joule4Joule is enkele jaren geleden ontstaan vanuit de vraag hoe een ideale klimaatneutrale woonwijk er in de toekomst uit kan zien. Het project is bedoeld om de belangrijkste puzzelstukken die hiervoor nodig zijn verder te ontwikkelen en in de praktijk te demonstreren. Die puzzelstukken zijn deels technisch, maar hebben ook betrekking op beleid, organisatie, contracten en de samenwerking tussen partijen en bewoners. Het gaat dus niet alleen om opslag, maar ook om de manier waarop zo’n collectief energiesysteem wordt georganiseerd en door bewoners wordt gedragen. Opslag in het algemeen en langetermijnopslag in het bijzonder vormen daarvan een cruciaal onderdeel.

Door die puzzelstukken op te lossen, hoop ik dat het in de toekomst eenvoudiger wordt om energie op wijkniveau te organiseren en wijken van lokale, duurzame en betaalbare energie te voorzien. Ik hoop dat we over tien jaar terugkijken en ons erover verbazen dat we energie in woonwijken niet veel eerder op deze manier zijn gaan organiseren.

Wil je meer te weten komen over de kennis- en innovatieprojecten? Schrijf je in voor de Energy Storage Day op 7 oktober tijdens de Vakbeurs Energie!